Projekty

Źródło finansowania: Narodowe Centrum Nauki
Rodzaj projektu: NCN PRELUDIUM
Kierownik: mgr Dawid Kowalik
Wysokość finansowania: 154 420 zł

Opis projektu:

Celem prezentowanego projektu jest zbadanie przyczyn i konsekwencji pogłębiania się różnic majątkowych wśród szlachty Królestwa Polskiego w okresie nowożytnym (XVI-XVIII w.). Pod uwagę wzięte zostaną takie elementy jak presja fiskalna, polaryzacja społeczna, ewolucja ustrojowa i zniszczenia wojenne, które mogły wpłynąć na stosunki wewnątrzpaństwowe, polityczno-gospodarcze i społeczne. Ukazanie procesu poprzez pryzmat powyższych zjawisk powinno przyczynić się do lepszego zrozumienia specyfiki Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Choć badania dotyczące nierówności majątkowych populacji mają w historiografii światowej długą tradycję, to w przypadku elit nie były jak dotąd szeroko opisywane, szczególnie w polskiej historiografii. A przecież jasnym jest, że różnice w posiadaniu, występujące wśród stanu uprzywilejowanego, musiały wpływać na ich aktywność polityczną, gospodarczą, życie codzienne czy kulturę. Badania te stanowią więc istotny krok, który jednocześnie szerzej włączy Polskę w światową dyskusję na temat źródeł rozwoju gospodarczego w Europie na początku ery nowożytnej czy debaty dotyczącej kryzysów politycznych i gospodarczych. Do badań wybrano dwa regiony: Wielkopolskę i Podlasie, z dwóch powodów. Po pierwsze, biorąc pod uwagę różnice w zagęszczeniu osad szlacheckich, strukturze społecznej i zaludnieniu, będzie można wykazać istotne regionalizmy i ogólną tendencję w zróżnicowaniu. Po drugie, znaczna liczba zachowanych źródeł podatkowych i świadczących o aktywności politycznej szlachty, pozwala na dokonanie analiz w szerszej perspektywie, dla całego okresu przedprzemysłowego. W ramach projektu wytypowano do analizy rejestry podatkowe z czterech okresów: 1578-1581, ok. 1629, ok. 1662 i 1789-91. Były to momenty istotne historycznie, a także związane z wprowadzeniem nowego rodzaju opodatkowania. Rejestry te charakteryzują się zatem dużą wiarygodnością. Ze względu na obszerność zachowanego materiału źródłowego, analizie poddane zostaną księgi podatkowe z województw poznańskiego, kaliskiego i podlaskiego. Drugą fazą projektu będzie identyfikacja przedstawicieli klasy panującej w Rzeczypospolitej na podstawie zachowanych aktów sejmikowych, diariuszy sejmikowych i sejmowych, konstytucji sejmowych, list urzędników centralnych i lokalnych, czy też listy elektorów i posłów. Zgromadzone dane umożliwią zweryfikowanie hipotez badawczych z zakresu historii społecznej, gospodarczej i politycznej Rzeczypospolitej:

1. Poziom ubóstwa wśród szlachty podlaskiej był wyższy niż wśród szlachty wielkopolskiej. Między XVI a XVIII wiekiem wskaźnik znacznie się pogłębił.
2. Długookresowa tendencja do pogłębiania się nierówności wśród szlachty mogła wynikać z czysto przypadkowych mechanizmów, niekoniecznie w pełni związanych z rozwojem gospodarczym czy kryzysami wojennymi, ale na przykład sytuacją administracyjno-skarbową (istnienie tenut czy arend).
3. Zjawiska opisane w punktach 1 i 2 wywołały polaryzację społeczno-gospodarczą wśród szlachty wielkopolskiej i podlaskiej, rozumianą jako przepaść między szlachtą biedną a bogatą.
4. Presja fiskalna będąca, w przypadku Rzeczypospolitej, wynikiem istniejącego systemu administracyjnego i ekonomicznego, w którym część przedstawicieli stanu uprzywilejowanego powiększa swoje dobra majątkowe poprzez dzierżawę ziemi i królewszczyzn, wpływała na pogłębianie się polaryzacji społeczno-gospodarczej oraz nierówności majątkowych.
5. Zjawiska opisane w punktach 2 i 4 zmierzały do uzależnienia biednych od bogatych. Znaczenie nierówności musiało prowadzić do silnych relacji z klientami, sprzedawania głosów i ograniczania realnej władzy politycznej do wąskiej grupy najlepiej sytuowanych.

Powyższe analizy będą zmierzały do odpowiedzi na pytanie, czy ewolucja systemu politycznego – od rozwiniętej demokracji szlacheckiej w połowie XVI w., poprzez oligarchię magnacką do reform stanisławowskich – którego ramy i koncepcje określała szlachta, jednocześnie decydując o systemie podatkowym, któremu podlegała była przyczyną czy też skutkiem pogłębiającego się zróżnicowania ekonomicznego szlachty.

Wykonawcy:

• mgr Dawid Kowalik
• dr hab. Piotr Guzowski prof. UwB,